Kwaliteitsinfrastructuur in een fragmenterende wereldorde

Onze weerbaarheid, welvaart en waarden staan onder druk in een wereldorde die zichtbaar kantelt. Vanuit de wetenschap brengt Haroon Sheikh dat krachtenveld in kaart. Als onderzoeker bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) schreef hij mee aan het rapport Nederland in een fragmenterende wereldorde, een richtsnoer voor de grote beleidskeuzes waar ons land voor staat. Daarmee krijgt ook de TIC-sector een meer strategische dimensie. ‘We zijn gewend dat de wereld onze kant op komt. Dat is niet langer zo.’

Volgens Sheikh voelen we intuïtief dat er iets fundamenteel verandert. ‘We merken de spanningen en onzekerheid, maar het is lastig om dat gevoel in woorden te vangen.’ Het WRR-rapport uit 2024 doet dat wel, aan de hand van drie W’s: weerbaarheid, welvaart en waarden.

Lange tijd versterkten die drie elkaar: sinds de val van de Berlijnse muur bracht economische groei veiligheid en verspreiding van democratische waarden met zich mee. ‘Die tijd ligt achter ons’, zegt Sheikh. ‘De 3 W’s staan onder druk.’ Oorlog op het Europese continent, frictie in handelsrelaties, democratie die wereldwijd onder spanning staat: de vanzelfsprekendheid is verdwenen.

De WRR introduceert een helder analysekader dat richtinggevend is voor Nederland op het internationale toneel:

• • Weerbaarheid: veiligheid en bescherming tegen externe schokken, veerkracht en paraatheid
  • Welvaart: verdienvermogen, vrije markt en economische kracht en levensstandaard
  • Waarden: rechtsstaat, democratie en fundamentele vrijheden

Europese belangen niet langer leidend

Een hardnekkige overtuiging van Europa is dat de wereld zich vanzelf naar onze normen en belangen voegt, vervolgt hij. ‘We leven nog een beetje met het idee dat wat wij willen, uiteindelijk ook wel zal gebeuren. Dat andere landen zitten te wachten op onze deals, op onze voorwaarden. Zo werkt het niet meer.’

De Verenigde Staten garanderen niet langer onze veiligheid, China reageert scherp op Europese economische ingrepen en landen in Zuid-Amerika en Azië zijn niet per se op Europa als handelspartner aangewezen. ‘We moeten eraan wennen dat het ons iets kost om onze positie overeind te houden. Financieel, maar ook in bereidheid om anderen serieus te nemen.’

De prijs van weerbaarheid

Het WRR-kader van weerbaarheid, welvaart en waarden maakt zichtbaar waar de spanningen zitten. Weerbaarheid is de afgelopen decennia onderbelicht gebleven, stelt Sheikh. ‘We hebben sterk ingezet op welvaart en op waarden. Nu moeten we veel meer investeren in veiligheid en strategische autonomie.’

Die omslag schuurt. Minder afhankelijk willen zijn van Russisch gas betekent nieuwe afhankelijkheden van andere landen. Minder afhankelijkheid van Chinese medicijnen maakt producten duurder. Minder afhankelijkheid van Amerikaanse technologie vraagt om eigen investeringen. ‘Meer weerbaarheid heeft consequenties voor welvaart. En soms ook voor waarden. Neem de discussie rond AI-datacenters of energie-intensieve industrie: als je strategische infrastructuur wil opbouwen, komen duurzaamheidsdoelen al snel in de knel.’

Europa als ongebalanceerde macht

Europa is weliswaar economisch sterk, maar politiek en militair kwetsbaar. In een wereld met vijf machtspolen – de VS, China, de EU, Rusland en India – is de EU volgens Sheikh ‘een ongebalanceerde macht’. ‘Rusland is militair gevaarlijk, maar economisch relatief zwak. Europa is economisch een reus, maar geopolitiek terughoudend. We spelen vaak het spel dat anderen ons opleggen.’

Volgens Sheikh mag Europa zich dan ook minder reactief opstellen. Dat vraagt om strategischer denken over handel, industrie en technologie: als andere landen transactioneel opereren, moeten wij dat ook kunnen. En niet naïef zijn over machtsverhoudingen.

Tegelijkertijd ziet hij in Europa ook een kracht: het vermogen om regels en samenwerking duurzaam te organiseren. ‘Dat doen we al sinds de negentiende eeuw, veel langer dan de Europese Unie bestaat.’

The weaponization of interdependence

Die ervaring kunnen we slim benutten nu machtsuitoefening zich allang niet meer beperkt tot het militaire domein, zegt Sheikh. ‘Er is sprake van weaponization of interdependence. Wat ooit vooral stabiliserend werkte, wordt nu gebruikt om druk uit te oefenen.’ Dat zie je terug in energie en gas, voedselketens en zeldzame grondstoffen, maar ook in havens, pijpleidingen, telecomnetwerken en cloudvoorzieningen.

En in de TIC-sector. Zo zet China met de strategie Standards 2035 expliciet in op leiderschap in internationale standaardisatieorganen. ‘Als jouw technische standaard wereldwijd de norm wordt, hebben jouw bedrijven een structureel voordeel.’ Een standaard voor slimme camera’s bepaalt welke data worden opgeslagen. Een telecomstandaard beïnvloedt privacy en veiligheidsarchitectuur. ‘Producten maken is één ding. Nieuwe producten bedenken is al invloedrijker. Maar als je de norm vaststelt, dan leg je het speelveld vast. Wie standaarden zet, organiseert macht.’

In die context krijgen accreditatie en conformiteitsbeoordeling een andere lading. Ze zijn verworden tot meer dan kwaliteitsinstrumenten: ze maken deel uit van de geopolitieke infrastructuur. ‘Achter iedere internationale handelstransactie zit een web van regels, inspecties, certificaten. Dat maakt vertrouwen mogelijk.’ Zonder wederzijdse erkenning van normen stokt handel. Zonder betrouwbare test- en keuringssystemen verliezen producten hun legitimiteit.

‘Drinkwater, energie, digitale infrastructuur – veel instituties zijn het sterkst als je ze niet opmerkt,’ zegt Sheikh. ‘Hoe beter ze werken, hoe minder je je ervan bewust bent.’

Consumentenvertrouwen onder druk

Toch kan die onzichtbaarheid in een tijd van desinformatie ook kwetsbaar zijn. En het vertrouwen in vitale publieke voorzieningen neemt bij burgers zienderogen af, is te lezen in het WRR-rapport. Deepfakes, complottheorieën en nepnieuws voeden dit wantrouwen, ook als systemen feitelijk goed functioneren. Europa heeft hier volgens Sheikh een voordeel. ‘We weten hoe je verschillen in standaarden harmoniseert. We hebben daar decennia ervaring mee. Die kan in een gefragmenteerde wereldorde een strategische troef zijn.’

Of de TIC-sector om die reden ‘politieker’ moeten opereren, is nog maar de vraag. De kracht van het systeem zit juist in de onafhankelijkheid en technische professionaliteit. ‘Maar in een tijd waarin directe regulering snel tot politieke conflicten leidt, kan dit domein achter de schermen wel degelijk stabiliserend werken. Het helpt als een gezaghebbende partij aangeeft wat betrouwbaar is en wat niet.’

Transparantie kan daarmee helpen het vertrouwen te herstellen, zolang het gepaard gaat met heldere uitleg. ‘Mensen onderschatten vaak hoe complex en zorgvuldig dit soort systemen zijn opgebouwd. Dat verhaal mag best vaker verteld worden.’